ASEAN 2026: Đoàn kết và tự cường là chìa khóa vượt qua khủng hoảng địa chính trị?

Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 (AFF 2026) đã khép lại với thông điệp xuyên suốt: Trong bối cảnh thế giới đang trải qua những biến động địa chính trị sâu sắc, 'đoàn kết' và 'tự cường' không chỉ là giá trị cốt lõi mà còn là chìa khóa sống còn để ASEAN duy trì vai trò trung tâm và vượt qua các cú sốc bên ngoài. Sự kiện do Chính phủ Việt Nam chủ trì, với sự tham gia của Thủ tướng Lê Minh Hưng cùng nhiều chuyên gia, nguyên quan chức cấp cao ASEAN, đã đưa ra những luận giải sâu sắc về nội hàm của 'tự cường' trong giai đoạn mới.

ASEAN 2026: Đoàn kết và tự cường là chìa khóa vượt qua khủng hoảng địa chính trị?

Bước ngoặt toàn cầu và thách thức đối với ASEAN là gì?

Theo phát biểu khai mạc của Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng tại Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026, tổ chức ngày 9/6 tại Hà Nội, ASEAN đang đứng trước thời điểm có ý nghĩa bước ngoặt. Nguyên nhân là do “những quy tắc nền tảng của kinh tế, công nghệ và quyền lực toàn cầu đang được định hình lại”. Thủ tướng nhấn mạnh, giá trị lớn nhất mà ASEAN chứng minh trong gần 60 năm qua là “khác biệt không dẫn tới chia rẽ, thống nhất không triệt tiêu đa dạng”.

Đồng quan điểm, nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia Marty Natalegawa chỉ ra rằng thách thức lớn nhất hiện nay không phải là một cuộc khủng hoảng đơn lẻ, mà là khả năng thích ứng với những thay đổi liên tục. Ông cảnh báo nguy cơ lớn nhất đối với ASEAN là bị chia rẽ bởi cạnh tranh giữa các nước lớn, làm suy giảm vai trò và tính gắn kết của Hiệp hội.

Nội hàm 'tự cường' trong giai đoạn mới được hiểu như thế nào?

Tại phiên thảo luận, khái niệm “tự cường” đã được phân tích đa chiều. Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường khẳng định, tự cường không phải là “thu mình hay tách biệt”, mà là quá trình củng cố năng lực nội tại song song với mở rộng kết nối và đa dạng hóa các mạng lưới hợp tác. Ông dẫn lại nhận định của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Đối thoại Shangri-La: thế giới “kết nối hơn nhưng dễ tổn thương hơn”.

“Tự cường và hợp tác luôn song hành với nhau. Chính sức mạnh bên trong sẽ tạo nền tảng để các quốc gia tham gia hợp tác với sự tự tin và tự chủ chiến lược cao hơn.” - Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường

Giáo sư Kuik Cheng-Chwee (Viện Nghiên cứu Malaysia và Quốc tế - IKMAS, Đại học Quốc gia Malaysia) bổ sung rằng tự cường không chỉ là khả năng ứng phó với khủng hoảng, mà còn bao gồm năng lực chống đỡ và phục hồi để duy trì đà phát triển. Ông cho rằng mạng lưới hợp tác đa tầng nấc của ASEAN chính là lợi thế để phát huy năng lực này.

Giải pháp nào để ASEAN củng cố sức mạnh tự cường?

Các diễn giả đã đề xuất nhiều giải pháp cụ thể, tập trung vào ba trụ cột chính:

1. Duy trì 'cân bằng động' trong quan hệ quốc tế

Nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia Marty Natalegawa đề xuất cách tiếp cận “cân bằng động” (dynamic equilibrium). Mục tiêu không phải là chọn bên trong cạnh tranh chiến lược, mà là tạo dựng một môi trường khu vực ổn định, nơi mọi bên cùng tuân thủ các quy tắc chung. Ông nhấn mạnh ASEAN cần chủ động dự báo và định hình môi trường chiến lược, không chỉ thích ứng thụ động.

2. Thúc đẩy hội nhập kinh tế nội khối và hợp tác công nghiệp

Giáo sư Tetsuya Watanabe (Chủ tịch Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á - ERIA) cho rằng những biến động kinh tế thế giới cho thấy mức độ dễ tổn thương của các nền kinh tế. Ông đề xuất ASEAN cần ưu tiên hợp tác công nghiệp cấp khu vực, biến các tiểu vùng như Mekong thành động lực tăng trưởng mới thông qua kết nối hạ tầng và củng cố chuỗi cung ứng.

Ông Adam Schwarz (Giám đốc điều hành Asia Group Advisors) nhấn mạnh sự cần thiết của việc nâng cao hiệu quả vận hành các thể chế ASEAN và tăng cường sự tham gia của khu vực tư nhân vào hoạch định chính sách. Theo ông, một cộng đồng kinh tế ASEAN năng động chỉ có thể được xây dựng khi doanh nghiệp thực sự cảm nhận được lợi ích từ hội nhập.

3. Biến đa dạng thành sức mạnh

Các chuyên gia đều thống nhất rằng sự đa dạng về thể chế, trình độ phát triển là thực tế khách quan của ASEAN. Vấn đề cốt lõi là quản lý sự đa dạng đó một cách hiệu quả, biến khác biệt thành nguồn sức mạnh thay vì nguyên nhân gây chia rẽ. Ông Marty Natalegawa đánh giá cao vai trò dẫn dắt về ý tưởng của Việt Nam trong việc đưa ra các sáng kiến mang tầm nhìn dài hạn cho Hiệp hội.

Tác động thực tiễn đối với doanh nghiệp và người dân

Các giải pháp được thảo luận tại AFF 2026 không chỉ mang tính học thuật mà có tác động trực tiếp đến môi trường kinh doanh và đời sống người dân trong khu vực. Việc ASEAN củng cố “tự cường hợp tác” sẽ giúp giảm thiểu rủi ro từ các cú sốc bên ngoài (như gián đoạn chuỗi cung ứng, biến động giá năng lượng), tạo ra một thị trường nội khối ổn định hơn. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) vốn phụ thuộc nhiều vào chuỗi cung ứng khu vực. Đồng thời, việc thúc đẩy kết nối hạ tầng ở các tiểu vùng như Mekong sẽ mở ra cơ hội việc làm và thương mại mới cho người dân địa phương.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Tự cường của ASEAN khác gì so với khái niệm 'bảo hộ' hay 'đóng cửa'?

Theo các chuyên gia tại Diễn đàn, tự cường của ASEAN hoàn toàn trái ngược với chủ nghĩa bảo hộ hay đóng cửa. Nó được định nghĩa là quá trình song hành giữa củng cố năng lực nội tại (như nguồn nhân lực, cơ sở hạ tầng, thể chế) và mở rộng kết nối quốc tế. Mục tiêu là tham gia hợp tác với sự tự tin và tự chủ chiến lược cao hơn, thay vì phụ thuộc hoặc tách biệt.

Vai trò của Việt Nam tại Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 là gì?

Việt Nam đóng vai trò là nước chủ nhà và là một trong những quốc gia dẫn dắt các ý tưởng chiến lược cho ASEAN. Thủ tướng Lê Minh Hưng đã đưa ra thông điệp chính về đoàn kết và tự cường. Các chuyên gia quốc tế, trong đó có nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia, đánh giá cao các sáng kiến mang tính xây dựng và tầm nhìn dài hạn của Việt Nam đối với sự phát triển của Hiệp hội.

Bài viết được thực hiện dựa trên thông tin từ Cổng Thông tin điện tử Chính phủ (phapluat.gov.vn) và các phát biểu tại Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 (AFF 2026).