Vận tải hàng hóa nguy hiểm bằng đường sắt: 5 yêu cầu bắt buộc theo Nghị định 16/2026/NĐ-CP

Vận tải hàng hóa nguy hiểm bằng đường sắt là hoạt động đặc thù, tiềm ẩn nhiều rủi ro cho con người, phương tiện và môi trường. Theo quy định mới nhất tại Nghị định 16/2026/NĐ-CP và Luật Đường sắt 2025 (số 95/2025/QH15), các tổ chức, cá nhân tham gia vận chuyển hàng hóa nguy hiểm phải đáp ứng 5 nhóm yêu cầu bắt buộc về kỹ thuật, an toàn, đào tạo và xử lý sự cố. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết từng quy định, giúp doanh nghiệp và người dân hiểu rõ nghĩa vụ pháp lý của mình.

Vận tải hàng hóa nguy hiểm bằng đường sắt: 5 yêu cầu bắt buộc theo Nghị định 16/2026/NĐ-CP

1. Vận tải hàng hóa nguy hiểm bằng đường sắt cần đáp ứng những yêu cầu kỹ thuật và pháp lý nào?

Theo Điều 49 Nghị định 16/2026/NĐ-CP, vận tải hàng hóa nguy hiểm bằng đường sắt phải tuân thủ đồng thời các quy định pháp luật về đường sắt và các văn bản pháp luật khác có liên quan. Cụ thể, có 5 yêu cầu chính:

• Tuân thủ quy chuẩn kỹ thuật quốc gia: Việc lập tàu, chạy tàu trong quá trình vận tải hàng hóa nguy hiểm phải tuân thủ quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về khai thác đường sắt và tín hiệu giao thông đường sắt.
• Đào tạo và tập huấn an toàn: Người tham gia vận chuyển hàng hóa nguy hiểm phải hoàn thành chương trình tập huấn an toàn hàng hóa nguy hiểm theo Điều 50 Nghị định 16/2026/NĐ-CP.
• Toa xe phù hợp quy chuẩn: Toa xe vận tải hàng hóa nguy hiểm phải phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật quốc gia và loại hàng hóa được vận tải. Toa xe phải có biểu trưng nhận diện hàng hóa nguy hiểm ở hai bên, dễ quan sát. Nếu trên một toa xe có nhiều loại hàng hóa nguy hiểm khác nhau, toa xe phải có đủ biểu trưng của từng loại.
• Xử lý sau khi dỡ hàng: Sau khi dỡ hết hàng hóa nguy hiểm, bên vận tải phải tổ chức làm sạch toa xe theo đúng quy định, không gây ảnh hưởng đến đường sắt và môi trường. Nếu không tiếp tục vận chuyển loại hàng đó, phải bóc hoặc xóa biểu trưng nguy hiểm trên toa xe.
• Cơ sở hạ tầng xử lý chất thải: Ga có tác nghiệp xếp, dỡ hàng hóa nguy hiểm phải có nơi làm sạch toa xe. Chất thải, nước thải trong quá trình làm sạch phải được thu gom, xử lý theo quy định pháp luật về bảo vệ môi trường.

Mức phạt vi phạm: Theo Nghị định 100/2020/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 123/2021/NĐ-CP), hành vi vi phạm quy định về vận chuyển hàng hóa nguy hiểm bằng đường sắt có thể bị phạt tiền từ 10-20 triệu đồng đối với cá nhân và 20-40 triệu đồng đối với tổ chức, tùy theo mức độ vi phạm.

2. Trách nhiệm của người trực tiếp vận tải và nhân viên đường sắt là gì?

Điều 52 Nghị định 16/2026/NĐ-CP quy định trách nhiệm cụ thể của hai nhóm đối tượng:

2.1. Người trực tiếp vận tải hàng hóa nguy hiểm

Người trực tiếp vận tải phải thực hiện các chỉ dẫn ghi trong thông báo của người thuê vận tải. Khi phát hiện hàng hóa nguy hiểm có sự cố đe dọa an toàn của người, phương tiện, môi trường và hàng hóa khác, họ phải:

• Khẩn trương thực hiện các biện pháp hạn chế hoặc loại trừ khả năng gây hại.
• Lập biên bản, báo cáo Ủy ban nhân dân địa phương nơi gần nhất và các cơ quan liên quan xử lý.
• Nếu vượt quá khả năng xử lý, phải báo cáo cấp trên và người thuê vận tải để giải quyết kịp thời.

2.2. Nhân viên đường sắt trực tiếp liên quan

Nhân viên đường sắt phải thực hiện các chỉ dẫn trong thông báo của người thuê vận tải; lập hồ sơ hàng hóa nguy hiểm gồm giấy vận chuyển, sơ đồ xếp hàng và các giấy tờ liên quan; thường xuyên hướng dẫn, giám sát việc xếp, dỡ hàng và bảo quản hàng hóa nguy hiểm khi không có người áp tải. Khi phát hiện sự cố, họ có trách nhiệm tương tự như người trực tiếp vận tải.

Theo đánh giá của các chuyên gia pháp lý, việc phân định rõ trách nhiệm giữa người trực tiếp vận tải và nhân viên đường sắt giúp tăng cường tính chủ động trong xử lý sự cố, giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản.

3. Những hành vi nào bị nghiêm cấm trong hoạt động đường sắt?

Điều 6 Luật Đường sắt 2025 (số 95/2025/QH15) liệt kê 7 nhóm hành vi bị nghiêm cấm, trong đó có nhiều hành vi liên quan trực tiếp đến vận tải hàng hóa nguy hiểm:

• Phá hoại công trình đường sắt, phương tiện giao thông đường sắt; gây rối trật tự an toàn giao thông đường sắt.
• Lấn, chiếm hành lang an toàn giao thông đường sắt, phạm vi bảo vệ công trình đường sắt; tự mở lối đi qua đường sắt khi chưa được phép.
• Làm sai lệch, che lấp hệ thống báo hiệu, tín hiệu giao thông đường sắt.
• Tự ý báo hiệu hoặc sử dụng thiết bị để dừng tàu, trừ trường hợp phát hiện sự cố gây mất an toàn.
• Tự ý để chướng ngại vật, chất dễ cháy, chất dễ nổ, chất độc hại trong phạm vi bảo vệ công trình đường sắt và hành lang an toàn giao thông đường sắt.
• Điều khiển tàu chạy quá tốc độ quy định.
• Nhân viên đường sắt trong khi làm nhiệm vụ mà trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn; trong cơ thể có chất ma túy hoặc chất kích thích khác mà pháp luật cấm sử dụng.

Hình thức xử lý: Các hành vi vi phạm có thể bị xử phạt hành chính với mức phạt lên đến 50 triệu đồng hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) nếu gây hậu quả nghiêm trọng.

4. Tác động thực tiễn đối với doanh nghiệp và người dân

Các quy định mới tại Nghị định 16/2026/NĐ-CP và Luật Đường sắt 2025 tạo ra khung pháp lý chặt chẽ hơn cho hoạt động vận tải hàng hóa nguy hiểm bằng đường sắt. Doanh nghiệp kinh doanh vận tải cần đầu tư vào đào tạo nhân viên, nâng cấp toa xe và cơ sở hạ tầng xử lý chất thải để đáp ứng yêu cầu. Người dân cũng cần nắm rõ các hành vi bị nghiêm cấm để tránh vi phạm, đặc biệt là việc tự ý để chất nguy hiểm trong phạm vi đường sắt.

Theo luật sư Nguyễn Đức Hùng, chuyên gia tư vấn pháp lý tại LuatVietnam, việc tuân thủ nghiêm ngặt các quy định này không chỉ giúp doanh nghiệp tránh bị xử phạt mà còn bảo vệ an toàn cho cộng đồng và môi trường.

5. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

5.1. Hàng hóa nguy hiểm nào được vận chuyển bằng đường sắt?

Danh mục hàng hóa nguy hiểm được quy định tại Điều 46 Nghị định 16/2026/NĐ-CP. Các loại hàng hóa nguy hiểm bao gồm chất dễ cháy, chất dễ nổ, chất độc hại, chất phóng xạ, chất ăn mòn và các chất nguy hiểm khác. Doanh nghiệp cần kiểm tra danh mục chi tiết trên cổng thông tin phapluat.gov.vn hoặc thuvienphapluat.vn.

5.2. Mức phạt cụ thể khi vi phạm quy định về vận tải hàng hóa nguy hiểm đường sắt là bao nhiêu?

Theo Nghị định 100/2020/NĐ-CP, mức phạt cho hành vi vi phạm quy định về vận chuyển hàng hóa nguy hiểm bằng đường sắt dao động từ 10-20 triệu đồng đối với cá nhân và 20-40 triệu đồng đối với tổ chức. Nếu gây hậu quả nghiêm trọng, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

5.3. Thời gian tập huấn an toàn hàng hóa nguy hiểm kéo dài bao lâu?

Theo Điều 50 Nghị định 16/2026/NĐ-CP, chương trình tập huấn an toàn hàng hóa nguy hiểm phải được tổ chức định kỳ, thời gian tối thiểu là 16 giờ cho mỗi khóa học. Người tham gia phải đạt kết quả kiểm tra đạt yêu cầu mới được cấp chứng chỉ.