Chuyển đơn vị sự nghiệp công lập thành doanh nghiệp: Đề xuất tiêu chí mới và tháo gỡ vướng mắc

Bộ Tài chính vừa công bố dự thảo Nghị định về chuyển đơn vị sự nghiệp công lập (ĐVSNCL) thành doanh nghiệp, thay thế Nghị định số 150/2020/NĐ-CP ban hành ngày 25/12/2020. Dự thảo này không chỉ mở rộng hình thức chuyển đổi sang Công ty TNHH MTV do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ mà còn đưa ra các tiêu chí cụ thể nhằm tháo gỡ những vướng mắc kéo dài khiến tiến độ cổ phần hóa chậm chạp trong suốt 3 năm qua.

Chuyển đơn vị sự nghiệp công lập thành doanh nghiệp: Đề xuất tiêu chí mới và tháo gỡ vướng mắc

Thực trạng cổ phần hóa ĐVSNCL: Tiến độ chậm, vướng mắc nhiều

Theo báo cáo của các Bộ, ngành, địa phương, số lượng ĐVSNCL thuộc Danh mục chuyển thành công ty cổ phần (CTCP) giai đoạn 2021-2025 là 516 đơn vị. Tuy nhiên, tính đến nay, kết quả đạt được rất khiêm tốn: 86 đơn vị đã trình Thủ tướng Chính phủ đề nghị chuyển đổi, 65 đơn vị được phê duyệt quyết định chuyển đổi, và chỉ 05 đơn vị hoàn thành việc chuyển thành CTCP.

Đáng chú ý, dù các doanh nghiệp sau chuyển đổi ghi nhận doanh thu và lợi nhuận tăng, thu nhập bình quân của người lao động được cải thiện, chất lượng dịch vụ công tốt hơn, nhưng tiến độ chung vẫn rất chậm. Bộ Tài chính chỉ ra hai nhóm nguyên nhân chính:

• Nguyên nhân chủ quan: Tâm lý e ngại của cơ quan chủ quản và ĐVSNCL; nhiều đơn vị hoạt động theo cơ chế sự nghiệp truyền thống, chưa thích ứng mô hình doanh nghiệp; kết quả tài chính thua lỗ, lỗ lũy kế lớn, không hấp dẫn nhà đầu tư chiến lược.
• Nguyên nhân khách quan: Phần lớn dịch vụ sự nghiệp công không thuộc đối tượng cổ phần hóa; tỷ trọng ĐVSNCL tự chủ tài chính thấp (chỉ 889 đơn vị tự chủ chi thường xuyên, chiếm 6,3%); vướng mắc trong xử lý nhà đất; Danh mục ngành lĩnh vực tại Quyết định 26/2021/QĐ-TTg chưa bao quát hết các đơn vị có tiềm năng chuyển đổi.

Đề xuất hai hình thức chuyển đổi mới

Dự thảo Nghị định lần này có điểm mới quan trọng khi quy định hai hình thức chuyển đổi:

1. Chuyển ĐVSNCL thành Công ty cổ phần (CTCP) – hình thức đã có tại Nghị định 150/2020/NĐ-CP.
2. Chuyển ĐVSNCL thành Công ty TNHH một thành viên do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ – hình thức hoàn toàn mới, được đặt ra từ Nghị quyết số 79-NQ/TW.

Theo Bộ Tài chính, việc bổ sung hình thức chuyển đổi thành Công ty TNHH MTV là cần thiết vì thực tế đã có nhiều ĐVSNCL được áp dụng cơ chế tài chính như doanh nghiệp và có nhu cầu chuyển đổi để cải thiện quản trị, sau đó tiến hành cổ phần hóa. Tuy nhiên, cho đến nay chưa có cơ sở pháp lý để thực hiện hình thức này.

Tiêu chí chuyển đổi ĐVSNCL thành doanh nghiệp: Hai nhóm cụ thể

Đáng chú ý, dự thảo đã xây dựng 02 nhóm tiêu chí rõ ràng để xem xét đưa ĐVSNCL vào danh mục chuyển đổi:

Tiêu chí chuyển đổi thành Công ty cổ phần

Một ĐVSNCL được xem xét đưa vào Danh mục chuyển đổi thành CTCP khi đáp ứng đồng thời hai điều kiện:

• Không thuộc lĩnh vực, ngành nghề mà Nhà nước phải nắm giữ 100% vốn điều lệ theo quy định pháp luật về quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp.
• Tự bảo đảm chi thường xuyên và đầu tư hoặc tự đảm bảo được chi thường xuyên trong 02 năm gần nhất với thời điểm xem xét đưa vào Danh mục.

Tiêu chí chuyển đổi thành Công ty TNHH MTV 100% vốn nhà nước

Đối với hình thức này, ĐVSNCL phải đáp ứng đồng thời:

• Hoạt động trong ngành, lĩnh vực mà pháp luật quy định Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ hoặc các lĩnh vực: xuất bản; thông tin - truyền thông; thông tin đối ngoại; công tác xã hội.
• Tự bảo đảm chi thường xuyên và đầu tư hoặc tự đảm bảo được chi thường xuyên trong 02 năm gần nhất với thời điểm xem xét đưa vào Danh mục.

Theo đánh giá của các chuyên gia pháp lý, việc bổ sung tiêu chí tự chủ tài chính trong 2 năm liên tục là một điểm tích cực, giúp sàng lọc các đơn vị có năng lực thực sự trước khi chuyển đổi, tránh tình trạng cổ phần hóa rồi thua lỗ kéo dài như thời gian qua.

Đối tượng áp dụng của dự thảo Nghị định

Dự thảo quy định đối tượng áp dụng bao gồm tất cả các ĐVSNCL thuộc phạm vi quản lý của Bộ, cơ quan ngang Bộ, UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, cụ thể:

• ĐVSNCL thuộc Bộ, cơ quan ngang Bộ và các đơn vị trực thuộc.
• ĐVSNCL thuộc UBND cấp tỉnh, cơ quan chuyên môn, tổ chức hành chính khác của UBND cấp tỉnh.
• ĐVSNCL thuộc UBND cấp xã.
• ĐVSNCL được giao cho doanh nghiệp 100% vốn nhà nước quản lý (không tính vào vốn nhà nước tại doanh nghiệp).

Tác động thực tiễn và kỳ vọng

Việc ban hành Nghị định mới được kỳ vọng sẽ tháo gỡ nhiều vướng mắc kéo dài, đặc biệt là vấn đề xử lý nhà đất, thẩm quyền lựa chọn đơn vị tư vấn, và mở rộng đối tượng chuyển đổi. Đối với các ĐVSNCL đã tự chủ tài chính, việc chuyển đổi thành doanh nghiệp sẽ giúp họ chủ động hơn trong quản trị, nâng cao hiệu quả hoạt động và thu hút đầu tư.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cũng lưu ý rằng, để Nghị định thực sự đi vào cuộc sống, cần có hướng dẫn chi tiết về quy trình xử lý tài sản, đất đai và cơ chế bảo vệ quyền lợi người lao động sau chuyển đổi. Dự thảo hiện đang được lấy ý kiến góp ý trên Cổng Thông tin điện tử của Bộ Tài chính.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Đơn vị sự nghiệp công lập nào đủ điều kiện chuyển đổi thành doanh nghiệp?

Theo dự thảo, ĐVSNCL phải đáp ứng đồng thời hai tiêu chí: (1) hoạt động trong lĩnh vực cho phép chuyển đổi; (2) tự bảo đảm chi thường xuyên và đầu tư hoặc tự bảo đảm chi thường xuyên trong 02 năm gần nhất. Riêng hình thức chuyển thành Công ty TNHH MTV, đơn vị phải hoạt động trong các lĩnh vực Nhà nước nắm giữ 100% vốn hoặc các lĩnh vực đặc thù như xuất bản, thông tin truyền thông, công tác xã hội.

Nghị định mới có thay thế Nghị định 150/2020/NĐ-CP không?

Có. Dự thảo Nghị định này được xây dựng để thay thế Nghị định số 150/2020/NĐ-CP ngày 25/12/2020, nhằm thể chế hóa các chủ trương mới của Đảng tại Nghị quyết 79-NQ/TW và xử lý các vướng mắc, bất cập phát sinh trong thực tiễn thi hành.

Thời hạn lấy ý kiến dự thảo đến khi nào?

Dự thảo Nghị định đang được Bộ Tài chính đăng tải trên Cổng Thông tin điện tử của Bộ để lấy ý kiến góp ý của các cơ quan, tổ chức và cá nhân. Thời hạn cụ thể được thông báo trên cổng thông tin điện tử của Bộ Tài chính.