Người lao động phải đóng những loại bảo hiểm nào? Tỷ lệ trích lương 10,5%

Khi tham gia thị trường lao động chính thức, người lao động (NLĐ) có nghĩa vụ tham gia các loại bảo hiểm bắt buộc do Nhà nước tổ chức. Việc hiểu rõ các loại bảo hiểm phải đóng, tỷ lệ trích từ tiền lương và quyền lợi được hưởng là vô cùng quan trọng để NLĐ bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình, tránh bị thiệt thòi khi ốm đau, thai sản, mất việc hay về già. Theo quy định hiện hành, NLĐ phải đóng ba loại bảo hiểm chính: Bảo hiểm xã hội (BHXH), Bảo hiểm y tế (BHYT) và Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN), với tổng mức trích từ tiền lương hàng tháng là 10,5%.

Người lao động phải đóng những loại bảo hiểm nào? Tỷ lệ trích lương 10,5%

Người lao động bắt buộc phải đóng những loại bảo hiểm nào?

Theo quy định của pháp luật Việt Nam, khi ký hợp đồng lao động chính thức, NLĐ và người sử dụng lao động (NSDLĐ) phải cùng tham gia ba loại bảo hiểm bắt buộc. Đây là các chính sách an sinh xã hội quan trọng, giúp bù đắp một phần thu nhập và chăm sóc sức khỏe cho NLĐ khi gặp rủi ro.

1. Bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc

Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm quan trọng nhất, do Nhà nước tổ chức. Theo khoản 1 Điều 3 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho NLĐ khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hưu trí hoặc tử tuất.

Khi tham gia BHXH bắt buộc, NLĐ được hưởng các chế độ sau:

• Ốm đau: Được hưởng trợ cấp khi nghỉ việc do ốm đau, tai nạn (không phải tai nạn lao động).
• Thai sản: Được hưởng trợ cấp khi mang thai, sinh con, nhận nuôi con nuôi.
• Hưu trí: Được hưởng lương hưu hàng tháng khi đủ điều kiện về tuổi đời và thời gian đóng.
• Tử tuất: Thân nhân được hưởng trợ cấp mai táng và trợ cấp tuất một lần hoặc hàng tháng.
• Tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp: Được hưởng chế độ bồi thường, trợ cấp. Lưu ý: Theo khoản 2 Điều 41 Luật An toàn, vệ sinh lao động năm 2015, mức đóng bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp là do người sử dụng lao động đóng, NLĐ không phải đóng khoản này.

2. Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN)

Theo khoản 4 Điều 2 Luật Việc làm 2025, Bảo hiểm thất nghiệp là loại hình bảo hiểm bắt buộc nhằm hỗ trợ NLĐ duy trì việc làm, đào tạo, tư vấn, giới thiệu việc làm và bù đắp một phần thu nhập khi bị mất việc làm. Đây là “phao cứu sinh” tài chính quan trọng giúp NLĐ vượt qua giai đoạn khó khăn giữa các công việc.

Các chế độ khi tham gia BHTN bao gồm (theo khoản 1 Điều 30 Luật Việc làm 2025):

• Tư vấn, giới thiệu việc làm miễn phí.
• Hỗ trợ NLĐ tham gia đào tạo, nâng cao trình độ kỹ năng nghề.
• Trợ cấp thất nghiệp hàng tháng khi đủ điều kiện.
• Hỗ trợ NSDLĐ đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ kỹ năng nghề để duy trì việc làm cho NLĐ.

3. Bảo hiểm y tế (BHYT)

Theo khoản 1 Điều 2 Luật Bảo hiểm y tế sửa đổi, bổ sung năm 2014 (số 46/2014/QH13), Bảo hiểm y tế là hình thức bảo hiểm bắt buộc do Nhà nước tổ chức, không vì mục đích lợi nhuận, nhằm chăm sóc sức khỏe cho người dân. Khi tham gia BHYT, NLĐ sẽ được quỹ BHYT chi trả một phần hoặc toàn bộ chi phí khám chữa bệnh. Thông thường, nếu khám chữa bệnh đúng tuyến, NLĐ được hưởng mức 80% chi phí trong phạm vi quyền lợi.

Tỷ lệ đóng các loại bảo hiểm: Người lao động đóng 10,5% tiền lương

Tổng tỷ lệ đóng các khoản bảo hiểm bắt buộc mà NLĐ phải trích từ tiền lương hàng tháng là 10,5%. Cụ thể, theo Điều 33 Luật Bảo hiểm xã hội, khoản 1 Điều 33 Luật Việc làm 2025 và khoản 1 Điều 6 Nghị định 188/2025/NĐ-CP:

Loại bảo hiểmTỷ lệ NLĐ đóng (% lương)Tỷ lệ NSDLĐ đóng (% lương)

Bảo hiểm xã hội (hưu trí, tử tuất)

8%

14%

Bảo hiểm thất nghiệp

1%

1%

Bảo hiểm y tế

1,5%

3%

Tổng cộng

10,5%

18%

Lưu ý: Mức tiền lương tháng làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc là tiền lương tháng, bao gồm mức lương theo công việc hoặc chức danh, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác được thỏa thuận trong hợp đồng lao động.

Doanh nghiệp không đóng bảo hiểm cho người lao động bị phạt thế nào?

Pháp luật Việt Nam quy định rất chặt chẽ về trách nhiệm của NSDLĐ trong việc đóng bảo hiểm cho NLĐ. Các mức xử phạt được quy định cụ thể nhằm bảo vệ quyền lợi của NLĐ.

Theo Điều 39 Nghị định 12/2020/NĐ-CP, nếu doanh nghiệp có hành vi chậm đóng, đóng không đúng mức hoặc không đủ số người thuộc diện tham gia BHXH, BHTN (không phải trốn đóng), mức phạt tiền là từ 12% - 15% tổng số tiền phải đóng tại thời điểm lập biên bản, nhưng tối đa không quá 75 triệu đồng.

Nếu doanh nghiệp trốn đóng BHXH, BHTN (chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự), mức phạt tiền là từ 50 - 75 triệu đồng. Đồng thời, doanh nghiệp bị buộc phải:

• Đóng đủ số tiền BHXH, BHTN còn thiếu.
• Nộp thêm tiền lãi chậm đóng với mức 0,03%/ngày tính trên số tiền và số ngày chậm đóng, theo Điều 3, Điều 7 Nghị định 274/2025/NĐ-CP.

Trong trường hợp doanh nghiệp vi phạm đến mức bị xử lý hình sự, theo Điều 216 Bộ luật Hình sự 2015, mức phạt tiền tối đa có thể lên tới 03 tỷ đồng cho hành vi trốn đóng BHXH.

Tác động thực tiễn: Người lao động cần làm gì để bảo vệ quyền lợi?

Theo đánh giá của các chuyên gia pháp lý, việc NLĐ chủ động tra cứu quá trình đóng BHXH là vô cùng quan trọ�ng. Nếu phát hiện doanh nghiệp không đóng hoặc đóng thiếu, NLĐ có quyền yêu cầu doanh nghiệp đóng bù. Nếu không được giải quyết, NLĐ có thể khiếu nại đến cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan quản lý lao động hoặc khởi kiện tại Tòa án.

Khuyến nghị: NLĐ nên thường xuyên kiểm tra tài khoản BHXH trên Cổng thông tin điện tử BHXH Việt Nam (vbhxh.gov.vn) hoặc ứng dụng VssID để đảm bảo quyền lợi của mình được thực hiện đầy đủ.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Tôi có bắt buộc phải đóng bảo hiểm xã hội khi thử việc không?

Theo quy định, hợp đồng thử việc không thuộc diện bắt buộc tham gia BHXH. Tuy nhiên, nếu bạn ký hợp đồng lao động chính thức (có thời hạn từ đủ 1 tháng trở lên), doanh nghiệp bắt buộc phải tham gia BHXH cho bạn.

Nếu tôi nghỉ việc, tiền bảo hiểm tôi đã đóng có được hoàn lại không?

Không. Tiền BHXH bạn đã đóng sẽ được ghi nhận vào quá trình tham gia để tính hưởng các chế độ sau này (lương hưu, trợ cấp thôi việc...). Trong một số trường hợp đặc biệt (ra nước ngoài định cư, mắc bệnh hiểm nghèo...), bạn có thể được hưởng BHXH một lần.

Mức phạt doanh nghiệp không đóng bảo hiểm cho người lao động là bao nhiêu?

Mức phạt hành chính có thể lên tới 75 triệu đồng đối với hành vi chậm đóng, đóng thiếu. Nếu trốn đóng và bị truy cứu trách nhiệm hình sự, mức phạt tiền tối đa có thể lên tới 03 tỷ đồng theo Điều 216 Bộ luật Hình sự.