Phòng chống tham nhũng: Chuyển đổi từ xử lý vi phạm sang kiến tạo thể chế bền vững

Trong bối cảnh cải cách hành chính và phòng, chống tham nhũng, lãng phí, Đảng và Nhà nước đã chuyển trọng tâm từ xử lý vi phạm sau khi xảy ra sang kiến tạo thể chế phòng ngừa từ gốc. Tại Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh tinh thần “không ngừng, không nghỉ, không có vùng cấm, không có ngoại lệ”, đồng thời ban hành Nghị quyết số 04-NQ/TW ngày 1/4/2026 và Kế hoạch số 03-KH/TW ngày 18/5/2026 nhằm thể chế hóa các định hướng này.

Phòng chống tham nhũng: Chuyển đổi từ xử lý vi phạm sang kiến tạo thể chế bền vững

Thế nào là chuyển từ xử lý sang kiến tạo thể chế trong phòng chống tham nhũng?

Theo PGS. TS Hoàng Thị Thắm, Trường Đại học Thương mại, sự chuyển đổi này thể hiện rõ qua việc Đảng không chỉ tập trung vào trừng trị (phần ngọn) mà nhấn mạnh xây dựng cơ chế phòng ngừa (phần gốc). Mục tiêu là thiết lập một hệ thống để cán bộ “không thể, không dám, không muốn và không cần” tham nhũng, lãng phí. Cụ thể, thay vì chỉ can thiệp khi hành vi sai phạm đã xảy ra, hệ thống kiểm soát quyền lực hiệu quả sẽ thiết lập các “hàng rào pháp lý” ngay từ khâu ban hành chính sách, phân bổ nguồn lực và tổ chức thực hiện.

Nội dung chính của Nghị quyết 04-NQ/TW và Kế hoạch 03-KH/TW là gì?

Ban Chấp hành Trung ương ban hành Nghị quyết số 04-NQ/TW ngày 1/4/2026 về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong giai đoạn mới. Tiếp đó, Bộ Chính trị ban hành Kế hoạch số 03-KH/TW ngày 18/5/2026 nhằm tổ chức triển khai thực hiện Nghị quyết một cách đồng bộ, hiệu quả. Kế hoạch này đề ra nhiệm vụ quan trọng là tập trung xây dựng, hoàn thiện thể chế, pháp luật đồng bộ, thống nhất, khả thi, nghiêm minh, nhất quán, rõ trách nhiệm.

Vai trò của kiểm soát quyền lực trong phòng ngừa tham nhũng

Theo Luật sư Phạm Thành Tài, Giám đốc Công ty luật Phạm Danh, tham nhũng, lãng phí hay tiêu cực không chỉ xuất phát từ động cơ cá nhân, mà còn phát sinh khi quyền lực thiếu kiểm soát, quy trình thiếu minh bạch, và trách nhiệm giải trình không rõ ràng. Khi thể chế được hoàn thiện, thủ tục được số hóa, dữ liệu được công khai và giám sát được tăng cường, thì quyền lực sẽ được đặt trong “khung kiểm soát”, làm giảm đáng kể không gian cho hành vi vi phạm.

“Đây không chỉ là sự thay đổi về biện pháp, mà là sự thay đổi về tư duy quản trị: Từ xử lý vi phạm sang thiết kế hệ thống phòng ngừa, từ phản ứng sang chủ động, và từ giải quyết cá biệt sang kiểm soát mang tính cấu trúc lâu dài” – Luật sư Phạm Thành Tài đánh giá.

Kế hoạch 03-KH/TW cũng đề ra nhiệm vụ kiểm soát quyền lực chặt chẽ, siết chặt kỷ luật, kỷ cương, tăng cường quản lý, giám sát cán bộ, gắn với kiểm soát chặt chẽ, thực chất tài sản, thu nhập của cán bộ, đảng viên. Luật sư Phạm Thành Tài cho rằng, việc hoàn thiện và thực hiện nghiêm cơ chế kiểm soát quyền lực, đặc biệt trong hệ thống chính quyền 3 cấp hiện nay có ý nghĩa mang tính nền tảng, giúp “khóa chặt” nguy cơ lạm quyền và thu hẹp “không gian tùy tiện” trong hoạt động công vụ.

Tác động thực tiễn của việc chuyển đổi tư duy phòng chống tham nhũng

PGS. TS Hoàng Thị Thắm nhấn mạnh: Nghị quyết là cú hích để giải phóng các nguồn lực đang bị lãng phí hoặc sử dụng kém hiệu quả. Bà dẫn chứng: “Nếu chúng ta ngăn chặn được 1% lãng phí ngân sách mỗi năm, thì số tiền đó đủ để xây dựng thêm hàng ngàn trường học và bệnh viện hiện đại.” Điều này cho thấy ý nghĩa nhân văn sâu sắc của công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí trong kỷ nguyên mới.

TS Lê Trung Kiên, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh cũng cho rằng, phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực sẽ là động lực quan trọng để thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội, tăng trưởng cao hơn và bền vững hơn. Đặc biệt, việc khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung sẽ tháo gỡ tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm đang tồn tại ở một bộ phận cán bộ hiện nay.

Câu hỏi thường gặp về chính sách phòng chống tham nhũng mới

Nghị quyết 04-NQ/TW có hiệu lực từ khi nào?

Nghị quyết số 04-NQ/TW do Ban Chấp hành Trung ương ban hành ngày 1/4/2026 và có hiệu lực kể từ ngày ký. Kế hoạch số 03-KH/TW do Bộ Chính trị ban hành ngày 18/5/2026 nhằm tổ chức triển khai thực hiện Nghị quyết.

Kiểm soát quyền lực trong hệ thống chính quyền 3 cấp có ý nghĩa gì?

Theo các chuyên gia pháp lý, kiểm soát quyền lực ở cả 3 cấp chính quyền (Trung ương, tỉnh, huyện) giúp khắc phục tình trạng phân tán, chồng chéo hoặc buông lỏng quản lý giữa các cấp. Khi cơ chế kiểm soát được vận hành đồng bộ, minh bạch, các nguy cơ tham nhũng, tiêu cực hoặc thất thoát tài sản công sẽ được phát hiện và ngăn chặn sớm hơn.

Làm thế nào để bảo vệ cán bộ dám nghĩ dám làm trong bối cảnh mới?

Nghị quyết và Kế hoạch mới nhấn mạnh việc khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, đồng thời siết chặt kỷ luật, kỷ cương. Điều này tạo ra hành lang pháp lý rõ ràng để cán bộ yên tâm công tác, không sợ sai, không sợ trách nhiệm, từ đó thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.