Kiến tạo hòa bình trong khủng hoảng: Phân tích bài phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Đối thoại Shangri-La 2024

Ngày 31/5/2024, tại Singapore, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có bài phát biểu quan trọng tại phiên khai mạc Đối thoại Shangri-La lần thứ 23. Với chủ đề "Chủ động kiến tạo hoà bình - ổn định - phát triển trong một thế giới nhiều biến động", bài phát biểu đã chỉ ra ba cuộc khủng hoảng nền tảng đang tác động đồng thời lên trật tự thế giới và đề xuất năm định hướng chiến lược để khu vực châu Á-Thái Bình Dương vượt qua thách thức. Dưới đây là phân tích chuyên sâu về các luận điểm chính và tác động thực tiễn của bài phát biểu này.

Kiến tạo hòa bình trong khủng hoảng: Phân tích bài phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Đối thoại Shangri-La 2024

Ba cuộc khủng hoảng nền tảng: Trật tự, Phát triển và Lòng tin

Theo đánh giá của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, thế giới hiện đang đối mặt với ba cuộc khủng hoảng lớn diễn ra đồng thời và tác động lẫn nhau: khủng hoảng trật tự quốc tế, khủng hoảng mô hình phát triển và khủng hoảng lòng tin chiến lược. Các chuyên gia pháp lý và an ninh quốc tế nhận định, đây là cách tiếp cận toàn diện, phản ánh đúng thực trạng đa chiều của bối cảnh địa chính trị hiện nay.

Khủng hoảng trật tự quốc tế

Trật tự quốc tế đang suy giảm hiệu lực khi các nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế bị diễn giải chủ quan, thực thi không nhất quán. Các quốc gia vừa và nhỏ chịu sức ép chọn phe, bị cưỡng ép về kinh tế, công nghệ, tài chính và an ninh. Các không gian kết nối như biển, không gian mạng, chuỗi cung ứng có nguy cơ trở thành không gian cạnh tranh.

Khủng hoảng mô hình phát triển

Toàn cầu hóa, thương mại và đầu tư - vốn là động lực tăng trưởng chính cho các nước đang phát triển - đang chịu nhiều sức ép mới. Tăng trưởng chậm lại, nợ công và chi phí vốn gia tăng. Biến đổi khí hậu đe dọa sinh kế của hàng trăm triệu người. Công nghệ mới tạo ra khoảng cách phát triển. Quan điểm then chốt được nhấn mạnh: "Phát triển chính là nền tảng của an ninh bền vững" - nếu quá trình phát triển bị gián đoạn, bất ổn kinh tế sẽ chuyển hóa thành bất ổn xã hội, chính trị và chiến lược.

Khủng hoảng lòng tin chiến lược

Đây được xem là cuộc khủng hoảng "âm thầm nhưng nguy hiểm nhất". Khi lòng tin suy giảm, động thái phòng vệ bị diễn giải thành khiêu khích, khác biệt lợi ích bị đẩy thành đối đầu. Công nghệ mới (AI, dữ liệu lớn, không gian mạng) làm phức tạp thêm thách thức này khi có thể khuếch đại nghi kỵ, thao túng thông tin và rút ngắn thời gian ra quyết định.

"Lòng tin chiến lược không phải là xoá bỏ khác biệt hay phủ nhận cạnh tranh. Điều cốt lõi là quản trị khác biệt trong khuôn khổ luật lệ, làm cho cạnh tranh có giới hạn, có trách nhiệm và có thể dự báo." - Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm

Năm định hướng kiến tạo hòa bình cho châu Á-Thái Bình Dương

Trên cơ sở nhận diện ba cuộc khủng hoảng, bài phát biểu đề xuất 5 định hướng chiến lược nhằm kiến tạo một khu vực hòa bình, ổn định và phát triển.

1. Luật lệ và đối thoại là phương tiện giảm thiểu rủi ro

Theo Tổng Bí thư, đối thoại không chỉ dừng ở phát biểu lập trường mà phải giúp nhận diện sớm rủi ro, duy trì kênh liên lạc khi căng thẳng. Trật tự dựa trên luật lệ phải là nền tảng chung, dựa trên luật pháp quốc tế và Hiến chương Liên Hợp Quốc, với các nguyên tắc: tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, không sử dụng vũ lực, giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình.

Đặc biệt, đối với Biển Đông, lập trường của Việt Nam được khẳng định nhất quán: ủng hộ giải quyết mọi tranh chấp bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982); kiên quyết, kiên trì bảo vệ độc lập, chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán hợp pháp.

2. Cấu trúc khu vực mở, bao trùm, lấy ASEAN làm trung tâm

Trong bối cảnh nhiều cơ chế mới xuất hiện, cần xây dựng cấu trúc có khả năng kết nối lợi ích, giảm nghi kỵ. Vai trò trung tâm của ASEAN được nhấn mạnh phải dựa trên đoàn kết, tự chủ chiến lược và năng lực kiến tạo chương trình nghị sự chung. Việt Nam ủng hộ Philippines trên cương vị Chủ tịch ASEAN 2026 trong việc củng cố hòa bình, an ninh và thúc đẩy phát triển bao trùm.

3. Đặt an ninh con người vào trung tâm

An ninh bền vững không thể chỉ dựa vào sức mạnh quân sự. Cần xây dựng nền tảng phát triển có khả năng chống chịu cao trước các cú sốc, với chuỗi cung ứng mở và đa dạng, kết nối hạ tầng thông suốt. Hợp tác thiết thực trong cứu trợ thảm họa, y tế, an ninh nguồn nước, năng lượng, an ninh mạng sẽ củng cố lòng tin chiến lược.

4. Chuẩn mực trách nhiệm với công nghệ mới

Trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, công nghệ lượng tử, hệ thống tự động đang định hình lại an ninh quốc tế. Câu hỏi cốt lõi: "Con người có thể kiểm soát được công nghệ đến mức nào?". Cần thúc đẩy đối thoại về AI trong quốc phòng-an ninh, bảo đảm trách nhiệm cuối cùng của con người trong các quyết định có hệ quả nghiêm trọng, xây dựng quy tắc ứng xử trên không gian mạng và bảo vệ hạ tầng dữ liệu trọng yếu.

5. Củng cố nền tảng xã hội và khả năng chống chịu

Bất ổn không chỉ đến từ xung đột quân sự mà còn từ đứt gãy trong đời sống phát triển. Cần bảo vệ không gian thông tin, nâng cao nhận thức và xây dựng khả năng chống chịu xã hội trước các cú sốc từ bên ngoài.

Tác động thực tiễn và ý nghĩa đối với doanh nghiệp, người dân

Bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm không chỉ mang tính định hướng chính sách đối ngoại mà còn có tác động thực tiễn sâu rộng:

• Đối với doanh nghiệp: Việc nhấn mạnh cấu trúc khu vực mở, bao trùm và chuỗi cung ứng đa dạng tạo cơ sở cho môi trường kinh doanh ổn định, giảm rủi ro từ phân mảnh thương mại. Các doanh nghiệp Việt Nam có thể yên tâm đầu tư dài hạn khi chính sách đối ngoại kiên định với luật pháp quốc tế.
• Đối với người dân: Việc đặt an ninh con người vào trung tâm, cùng các hợp tác về y tế, an ninh lương thực, năng lượng sẽ trực tiếp cải thiện đời sống. Các chương trình hợp tác cứu trợ thảm họa và ứng phó biến đổi khí hậu mang lại lợi ích thiết thực.
• Đối với cộng đồng quốc tế: Việt Nam khẳng định vai trò là thành viên có trách nhiệm, ủng hộ trật tự dựa trên luật lệ, góp phần xây dựng lòng tin chiến lược trong khu vực.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Bài phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Đối thoại Shangri-La 2024 có ý nghĩa gì?

Bài phát biểu đã chỉ ra ba cuộc khủng hoảng nền tảng (trật tự, phát triển, lòng tin) và đề xuất 5 định hướng chiến lược, khẳng định lập trường nhất quán của Việt Nam về giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế, đồng thời nhấn mạnh vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực.

Quan điểm của Việt Nam về Biển Đông được nêu như thế nào trong bài phát biểu?

Việt Nam ủng hộ giải quyết mọi tranh chấp bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982). Việt Nam tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của các quốc gia khác, đồng thời kiên quyết, kiên trì bảo vệ độc lập, chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán hợp pháp của mình.

Đối thoại Shangri-La là gì và tại sao bài phát biểu này quan trọng?

Đối thoại Shangri-La là diễn đàn an ninh hàng đầu khu vực do Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS) tổ chức thường niên tại Singapore. Bài phát biểu của lãnh đạo cấp cao Việt Nam tại diễn đàn này có ý nghĩa quan trọng trong việc định hình chính sách an ninh khu vực và khẳng định vai trò, tiếng nói của Việt Nam trong các vấn đề quốc tế.