Lao động trẻ em tại Việt Nam: Quy định pháp luật, thực trạng và hệ lụy pháp lý năm 2026

Nhân Ngày Thế giới phòng, chống lao động trẻ em năm 2026, Cục Bà mẹ và Trẻ em (Bộ Y tế) đã ban hành văn bản gửi Sở Y tế các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương về việc tăng cường truyền thông, nâng cao nhận thức cộng đồng về phòng ngừa, giảm thiểu tình trạng trẻ em lao động trái quy định pháp luật. Theo đó, cả nước hiện có 269.604 lao động trẻ em, chiếm 1,31% tổng số trẻ em từ 5 đến 17 tuổi, trong đó nhóm 15-17 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất (65,6%). Việc sử dụng lao động trẻ em không chỉ vi phạm các quy định của pháp luật Việt Nam mà còn đi ngược lại các cam kết quốc tế mà Việt Nam đã tham gia, đặc biệt là Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền Trẻ em và Công ước số 138, 182 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO).

Lao động trẻ em tại Việt Nam: Quy định pháp luật, thực trạng và hệ lụy pháp lý năm 2026

Thực trạng lao động trẻ em tại Việt Nam: Số liệu cụ thể và ngành nghề chính

Theo số liệu từ Cục Bà mẹ và Trẻ em, tính đến năm 2026, cả nước có 269.604 lao động trẻ em, chiếm 1,31% tổng số trẻ em từ 5 đến 17 tuổi. Trong đó:

• Nhóm 15-17 tuổi: chiếm 65,6% (khoảng 176.860 em)
• Nhóm 12-14 tuổi: chiếm 28,7% (khoảng 77.376 em)
• Nhóm 5-11 tuổi: chiếm 5,7% (khoảng 15.368 em)

Các em chủ yếu làm việc trong ba lĩnh vực: nông, lâm nghiệp và thủy sản (38,9%), công nghiệp và xây dựng (38,3%), và dịch vụ (22,8%). Bình quân mỗi lao động trẻ em phải làm việc khoảng 37,5 giờ mỗi tuần, vượt xa giới hạn thời gian làm việc cho phép đối với người chưa thành niên theo quy định pháp luật. Đáng chú ý, chỉ hơn 20% lao động trẻ em hiện vẫn đi học, trong khi tỷ lệ này ở nhóm trẻ không tham gia lao động lên tới 97,4%.

Quy định pháp luật Việt Nam về lao động trẻ em và người chưa thành niên

Theo Bộ luật Lao động 2019 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2021), người sử dụng lao động bị nghiêm cấm sử dụng lao động là trẻ em dưới 15 tuổi làm việc trái quy định, đặc biệt là các công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm hoặc làm việc vào ban đêm. Cụ thể:

• Điều 143: Người lao động chưa thành niên là người lao động dưới 18 tuổi. Người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi được phép làm việc nhưng phải đảm bảo các điều kiện về thời giờ làm việc, công việc không ảnh hưởng đến sức khỏe, học tập và phát triển.
• Điều 145: Thời giờ làm việc của người lao động chưa thành niên từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi không được quá 08 giờ/ngày và 40 giờ/tuần. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi không được làm việc từ 22 giờ đến 06 giờ sáng hôm sau.
• Điều 147: Nghiêm cấm sử dụng người lao động dưới 15 tuổi làm các công việc trong danh mục do Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội ban hành, bao gồm các công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm hoặc làm việc dưới nước, dưới lòng đất.

Mức xử phạt hành chính đối với hành vi sử dụng lao động trẻ em trái quy định được quy định tại Nghị định 12/2022/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 15/02/2022). Theo đó, mức phạt tiền từ 20 triệu đồng đến 40 triệu đồng đối với cá nhân và từ 40 triệu đồng đến 80 triệu đồng đối với tổ chức vi phạm. Ngoài ra, người sử dụng lao động còn có thể bị đình chỉ hoạt động từ 01 tháng đến 03 tháng nếu vi phạm nghiêm trọng.

Cam kết quốc tế của Việt Nam về phòng, chống lao động trẻ em

Việt Nam là thành viên của nhiều điều ước quốc tế liên quan đến quyền trẻ em, trong đó có:

• Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền Trẻ em (UNCRC) – Việt Nam phê chuẩn năm 1990, cam kết bảo vệ trẻ em khỏi bị bóc lột kinh tế và lao động có hại.
• Công ước số 138 của ILO về Tuổi lao động tối thiểu – Việt Nam phê chuẩn năm 2003, quy định tuổi tối thiểu để được làm việc là 15 tuổi, và 18 tuổi đối với công việc nguy hiểm.
• Công ước số 182 của ILO về Cấm và Hành động ngay lập tức để xóa bỏ các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất – Việt Nam phê chuẩn năm 2000, nghiêm cấm các hình thức như nô lệ, buôn bán trẻ em, lao động cưỡng bức, và các công việc độc hại.

Theo đánh giá của các chuyên gia pháp lý, việc sử dụng lao động trẻ em không chỉ vi phạm pháp luật trong nước mà còn khiến Việt Nam đối mặt với nguy cơ bị các tổ chức quốc tế lên án, ảnh hưởng đến hình ảnh quốc gia và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp khi xuất khẩu hàng hóa ra thị trường quốc tế.

Tác động thực tiễn đến doanh nghiệp và xã hội

Việc sử dụng lao động trẻ em không chỉ gây tổn hại trực tiếp đến thể chất và tinh thần của trẻ em, mà còn tạo ra những hệ lụy kinh tế - xã hội lâu dài. Các sản phẩm được sản xuất từ lao động trẻ em có nguy cơ bị tẩy chay trên thị trường quốc tế, đặc biệt tại các thị trường khó tính như EU, Mỹ và Nhật Bản. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam, làm suy giảm môi trường đầu tư và gây thiệt hại cho nền kinh tế.

Bên cạnh đó, lao động trẻ em còn làm gia tăng vòng luẩn quẩn của nghèo đói. Trẻ em phải lao động từ sớm thường bỏ lỡ cơ hội học tập, dẫn đến thiếu hụt kiến thức và kỹ năng nghề nghiệp, khó tìm kiếm việc làm ổn định khi trưởng thành. Theo các chuyên gia, đầu tư vào giáo dục và bảo vệ trẻ em chính là nền tảng cho nguồn nhân lực chất lượng trong tương lai.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Độ tuổi nào được phép lao động hợp pháp tại Việt Nam?

Theo Bộ luật Lao động 2019, người lao động phải từ đủ 15 tuổi trở lên mới được phép giao kết hợp đồng lao động. Tuy nhiên, người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi chỉ được làm việc trong điều kiện đảm bảo thời gian làm việc không quá 08 giờ/ngày, 40 giờ/tuần và không được làm việc vào ban đêm (từ 22 giờ đến 06 giờ sáng).

Mức phạt đối với hành vi sử dụng lao động trẻ em trái pháp luật là bao nhiêu?

Theo Nghị định 12/2022/NĐ-CP, mức phạt tiền từ 20 triệu đồng đến 40 triệu đồng đối với cá nhân và từ 40 triệu đồng đến 80 triệu đồng đối với tổ chức. Ngoài ra, người vi phạm có thể bị đình chỉ hoạt động từ 01 tháng đến 03 tháng.

Làm thế nào để tố giác hành vi sử dụng lao động trẻ em?

Người dân có thể tố giác qua đường dây nóng của Cục Bà mẹ và Trẻ em (Bộ Y tế) hoặc liên hệ trực tiếp với cơ quan công an, thanh tra lao động tại địa phương. Các thông tin tố giác sẽ được bảo mật và xử lý theo quy định pháp luật.