Phương thức sản xuất mới trong kỷ nguyên AI: Việt Nam cần 'Khoán 10' toàn diện cho toàn bộ nền kinh tế?

Trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang tái định hình nền kinh tế toàn cầu, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đặt ra yêu cầu cấp thiết: nghiên cứu sâu về phương thức sản xuất mới phù hợp với kỷ nguyên khoa học công nghệ. Chỉ đạo này không chỉ là một nhiệm vụ lý luận mà là một đòi hỏi thực tiễn, hướng tới việc xác lập một mô hình tăng trưởng mới, có khả năng đưa Việt Nam đạt tốc độ tăng trưởng 2 con số trên mọi lĩnh vực, tương tự như cuộc cách mạng Khoán 10 trong nông nghiệp năm 1988.

Phương thức sản xuất mới trong kỷ nguyên AI: Việt Nam cần 'Khoán 10' toàn diện cho toàn bộ nền kinh tế?

Lực lượng sản xuất mới: AI và tự động hóa đã thay đổi 'động cơ' của nền kinh tế như thế nào?

Theo đánh giá của các chuyên gia kinh tế, chúng ta đang chứng kiến một bước nhảy vọt về chất của lực lượng sản xuất. Công cụ lao động không còn là máy móc cơ học thuần túy mà là AI với tốc độ xử lý siêu năng. Con người cũng chuyển từ lao động cơ bắp, tác vụ lặp đi lặp lại thành chủ thể định hướng, sáng tạo và quản trị chiến lược. Sự dịch chuyển này đặt ra một mâu thuẫn gay gắt giữa năng lực sản xuất khổng lồ của AI với khuôn khổ quan hệ sản xuật cũ, vốn được thiết kế cho kỷ nguyên công nghiệp cơ khí.

Nguyên lý Marx và bài học từ Khoán 10: Khi quan hệ sản xuất kìm hãm lực lượng sản xuất

Theo nguyên lý của Chủ nghĩa Marx, phương thức sản xuất là sự thống nhất biện chứng giữa lực lượng sản xuất (động, luôn thay đổi) và quan hệ sản xuất (tĩnh, mang tính thể chế). Khi lực lượng sản xuất phát triển đến một ngưỡng nhất định, nó sẽ xung đột với 'cái vỏ chật hẹp' của quan hệ sản xuất cũ, buộc xã hội phải thay đổi.

Bài học thành công nhất của Việt Nam là Nghị quyết 10-NQ/TW ngày 5/4/1988 của Bộ Chính trị (Khoán 10). Chỉ sau một năm, từ chỗ 2 triệu người thiếu đói (1987), Việt Nam đã trở thành nước xuất khẩu gạo (1989).

Điểm cốt lõi của Khoán 10 không phải là mệnh lệnh hành chính, mà là trao quyền tự chủ thực sự cho người nông dân: tự do tiêu thụ sản phẩm sau nghĩa vụ, tự chủ sản xuất, và nguyên tắc 'thuận mua vừa bán'. Chính việc gỡ bỏ ràng buộc, trả lại sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất và trình độ lực lượng sản xuất đã tạo ra bước nhảy vọt về năng suất.

Thực trạng đáng lo ngại: 'Ông lớn' công nghệ cạnh tranh gói thầu nhỏ - dấu hiệu của sự sai lệch vị thế

Dù đã có nhiều nghị quyết, nền kinh tế Việt Nam vẫn đang đối mặt với những điểm nghẽn. Một thực trạng đáng trăn trở là khối doanh nghiệp nhà nước (DNNN) ở một số lĩnh vực đang thu hẹp không gian phát triển của thị trường. Điển hình, việc các 'ông lớn' công nghệ trực tiếp tham gia cạnh tranh các gói thầu công nghệ nhỏ, chỉ trị giá vài trăm triệu đồng, được các chuyên gia nhận định là 'sự sai lệch vị thế', có nguy cơ bóp nghẹt hệ sinh thái doanh nghiệp tư nhân.

Giải pháp chiến lược: 'Khoán 10' toàn diện và KPI thực chiến cho lãnh đạo

Tại buổi làm việc về xây dựng Nghị quyết thúc đẩy tăng trưởng 2 con số (tháng 3/2026), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đề nghị làm rõ hai nội dung cốt lõi để xác lập phương thức sản xuất mới:

1. Cổ phần hóa triệt để: Thoái vốn toàn bộ DNNN ở các lĩnh vực cạnh tranh thương mại thuần túy. Nhà nước chỉ giữ lại những 'huyết mạch' cốt lõi về an ninh quốc phòng, an sinh xã hội và hạ tầng trọng yếu. Phần còn lại, hãy để thị trường tự do điều tiết.
2. Gắn KPI kinh tế với đánh giá cán bộ: Thước đo thăng tiến của lãnh đạo địa phương phải được định lượng hóa bằng tỷ lệ tăng trưởng GRDP, tốc độ gia tăng số lượng doanh nghiệp tư nhân mới và số lượng việc làm thực tế được tạo ra. Đây chính là công cụ phá vỡ điểm nghẽn thể chế.

Mục tiêu hướng tới: Thị trường tự do + AI dưới sự điều tiết của pháp quyền XHCN

Mô hình phương thức sản xuất mới mà Việt Nam hướng tới là sự kết hợp hài hòa giữa động lực thị trường và hiệu suất AI để tạo ra lượng của cải thặng dư khổng lồ. Ngay sau đó, dưới sự điều tiết của thể chế pháp quyền Xã hội chủ nghĩa, lượng thặng dư này sẽ được chuyển hóa thành phúc lợi xã hội, tái đầu tư vào phát triển con người, bảo đảm 'không ai bị bỏ lại phía sau'. Đây là cơ sở lý luận vững chắc để Việt Nam tự tin bứt phá, xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên số.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Phương thức sản xuất mới trong kỷ nguyên AI khác gì so với trước đây?

Điểm khác biệt cốt lõi là sự thay đổi về chất của lực lượng sản xuất. AI và tự động hóa trở thành công cụ lao động siêu năng, đòi hỏi một quan hệ sản xuất mới về sở hữu, phân công và phân phối, không còn phù hợp với mô hình cũ dựa trên lao động cơ bắp và máy móc cơ học.

Khoán 10 toàn diện có ý nghĩa gì đối với doanh nghiệp tư nhân?

Giống như Khoán 10 đã giải phóng sức sản xuất của người nông dân, một 'Khoán 10' toàn diện cho nền kinh tế sẽ mở rộng không gian thị trường cho doanh nghiệp tư nhân thông qua việc Nhà nước rút lui khỏi các lĩnh vực cạnh tranh, xóa bỏ cơ chế xin-cho, và tạo ra một sân chơi bình đẳng, nơi năng lực và sáng tạo được quyết định bởi thị trường.

Làm thế nào để đảm bảo tăng trưởng 2 con số không đi kèm với bất bình đẳng?

Chìa khóa nằm ở vai trò điều tiết của Nhà nước pháp quyền XHCN. Nhà nước sẽ sử dụng các công cụ tài khóa và phúc lợi để chuyển hóa lượng thặng dư từ thị trường và AI thành các chính sách an sinh xã hội, đầu tư vào giáo dục, y tế, đảm bảo mọi tầng lớp nhân dân đều được hưởng lợi từ sự phát triển.