Thương mại hóa kết quả nghiên cứu từ trường đại học: Vướng định giá, thiếu tổ chức trung gian, cần gỡ ngay

Việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học từ các trường đại học tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều rào cản pháp lý và thực tiễn, đặc biệt là khâu định giá tài sản trí tuệ và thiếu tổ chức trung gian chuyên nghiệp. Theo các chuyên gia, để tháo gỡ điểm nghẽn này, cần có cơ chế rõ ràng về thẩm định giá, chuyên nghiệp hóa quy trình quản trị tài sản trí tuệ, và tăng cường kết nối giữa viện trường - doanh nghiệp, dựa trên tinh thần của Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị.

Thương mại hóa kết quả nghiên cứu từ trường đại học: Vướng định giá, thiếu tổ chức trung gian, cần gỡ ngay

Vướng ngay từ khâu định giá: Rủi ro trách nhiệm và thiếu hướng dẫn cụ thể

Theo các chuyên gia pháp lý và quản lý khoa học, điểm nghẽn lớn nhất trong thương mại hóa kết quả nghiên cứu là khâu định giá sản phẩm sở hữu trí tuệ (SHTT). PGS.TS Trần Văn Mẫn, Trưởng phòng Khoa học công nghệ, trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP.HCM, chỉ ra rằng hiện chưa có hướng dẫn rõ ràng về cách xác định phần đóng góp của doanh nghiệp, nhà trường và nhà nước khi thực hiện thỏa thuận chuyển giao. Điều này dẫn đến tình trạng “đẩy rủi ro trách nhiệm cho những người đứng đầu trường, viện” – những người phải ký quyết định cuối cùng về giá chuyển giao.

Cụ thể, theo PGS.TS Trần Văn Mẫn, các sản phẩm nghiên cứu sử dụng kinh phí từ ngân sách nhà nước gặp khó khăn đặc biệt trong việc xác định giá trị, vì cơ chế trách nhiệm chưa được quy định chi tiết. “Thương mại hóa điểm nghẽn nằm ở hành lang pháp lý và câu chuyện cốt lõi chính là thẩm định giá sản phẩm sở hữu trí tuệ, sản phẩm vô hình,” ông nhấn mạnh.

TS. Nguyễn Đăng Duy, Khoa Vật lý - Vật lý kỹ thuật, trường Đại học Khoa học Tự nhiên, cũng chia sẻ trường hợp sản phẩm “bàn tay robot mềm” – một giải pháp sáng tạo dùng túi khí để cầm nắm vật thể mỏng manh – dù tiềm năng ứng dụng cao trong giáo dục, y tế, nhưng vẫn dừng ở phòng thí nghiệm vì chưa có khung pháp lý để định giá và chuyển giao.

Thiếu tổ chức trung gian chuyên nghiệp: Nguyên nhân chính khiến nghiên cứu không ra khỏi phòng lab

Theo đánh giá của các chuyên gia, một trong những nguyên nhân cốt lõi khiến tỷ lệ thương mại hóa thấp là thiếu tổ chức trung gian có năng lực chuyên môn để hỗ trợ từ đăng ký bảo hộ sáng chế đến định giá và kết nối thị trường. PGS.TS. Từ Diệp Công Thành - Giám đốc Trung tâm Sở hữu trí tuệ và Chuyển giao công nghệ (IPTC), Đại học Quốc gia TP.HCM, cho biết: “Để thương mại hóa thì bài toán của các trường là các nghiên cứu khoa học đều phải gắn với doanh nghiệp, với nhu cầu thực tiễn… Quá trình này gần như đang thiếu một khoảng giữa - một tổ chức khoa học công nghệ trung gian để làm các khâu này.”

TS. Nguyễn Hữu Cẩn - Quyền Viện trưởng Viện Khoa học Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ, cũng khẳng định: “Một sáng chế, nghiên cứu không thể làm nên được một thương vụ thương mại hóa thành công. Sáng chế đó phải đi kèm với hệ sinh thái, tiếp cận có hệ thống, khai thác có chiến lược kinh doanh.” Ông nhấn mạnh rằng phần lớn các viện, trường hiện không có bộ phận quản trị tài sản trí tuệ chuyên nghiệp, dẫn đến việc các nghiên cứu không được bảo hộ đúng cách và khó thương mại hóa.

Ông Nghiêm Biên - Trưởng Bộ phận Đổi mới sáng tạo và Sở hữu trí tuệ, Công ty Bosch Global Software Technologies, cho rằng: “Các thầy cô trong trường đại học có nghiên cứu nhưng làm sao kiếm ra tiền được thì nghiên cứu đó phải được xác lập quyền bằng văn bản, một bằng độc quyền sáng chế chẳng hạn. Khi đó, định giá dễ dàng hơn, chuyển giao công nghệ dễ dàng hơn.”

Nghịch lý nghiên cứu mạnh nhưng thương mại hóa yếu: Số liệu cụ thể

Theo số liệu từ Đại học Quốc gia TP.HCM, mỗi năm đơn vị này thực hiện hơn 500 nhiệm vụ khoa học và công nghệ, nhưng chỉ phát triển được 40 đơn sáng chế. Trong số đó, tỷ lệ được cấp bằng còn hạn chế và việc thương mại hóa chưa hiệu quả. PGS.TS. Từ Diệp Công Thành chỉ ra một số điểm nghẽn chính:

• Thiếu cơ chế chuyên nghiệp hóa trong nhận diện và xây dựng hồ sơ sáng chế.
• Thiếu năng lực phản biện mang tính “thẩm định viên” để đánh giá tiềm năng thương mại.
• Chưa có cơ chế quản trị tài sản trí tuệ tập trung, gắn trách nhiệm và chi phí rõ ràng.

Đề xuất giải pháp: Thành lập tổ chức trung gian và chuyên nghiệp hóa quy trình

Các chuyên gia thống nhất rằng cần thành lập các tổ chức trung gian chuyên nghiệp để hỗ trợ toàn bộ quy trình từ đăng ký bảo hộ sáng chế, định giá, đến kết nối doanh nghiệp. Tổ chức này sẽ đóng vai trò “cầu nối” giữa nhà khoa học và thị trường, giúp chuyển đổi nhu cầu thực tế của doanh nghiệp thành các bài toán khoa học cụ thể, đồng thời tính toán chi phí và thị trường để sản phẩm có thể vận hành bền vững.

Bên cạnh đó, PGS.TS. Từ Diệp Công Thành đề xuất tăng cường cơ chế sàng lọc, đánh giá và đầu tư theo tiềm năng thương mại hóa ngay từ giai đoạn đầu của nghiên cứu. Các nghiên cứu xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp cần được bảo vệ giá trị thương mại bằng cách đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ với phạm vi đủ rộng.

Tác động thực tiễn: Cơ hội cho doanh nghiệp và nhà khoa học

Việc tháo gỡ các vướng mắc pháp lý sẽ mở ra cơ hội lớn cho cả doanh nghiệp và các trường đại học. Doanh nghiệp sẽ tiếp cận được các công nghệ mới, giải pháp sáng tạo từ nghiên cứu khoa học, trong khi các nhà khoa học có thể thương mại hóa sản phẩm của mình, tạo nguồn thu bền vững cho trường và cá nhân. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị khuyến khích sử dụng tài sản trí tuệ để hợp tác với doanh nghiệp, cho phép các tổ chức nghiên cứu, trường đại học sử dụng tài sản hữu hình và tài sản trí tuệ để liên kết, hợp tác khoa học công nghệ.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Vì sao việc định giá kết quả nghiên cứu từ trường đại học lại khó khăn?

Theo các chuyên gia, khó khăn chính đến từ việc chưa có hướng dẫn cụ thể về cách xác định phần đóng góp của các bên (doanh nghiệp, nhà trường, nhà nước) và thiếu cơ chế thẩm định giá cho tài sản vô hình. Điều này dẫn đến rủi ro trách nhiệm cho người đứng đầu khi ký quyết định chuyển giao.

Tổ chức trung gian có vai trò gì trong thương mại hóa nghiên cứu?

Tổ chức trung gian sẽ hỗ trợ toàn bộ quy trình từ đăng ký bảo hộ sáng chế, định giá, đến kết nối doanh nghiệp. Nó giúp chuyển đổi nhu cầu thực tế của doanh nghiệp thành các bài toán khoa học, tính toán chi phí và thị trường, đảm bảo sản phẩm có thể vận hành bền vững trong nền kinh tế.

Nghị quyết 57 có tác động gì đến thương mại hóa kết quả nghiên cứu?

Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị khuyến khích sử dụng tài sản trí tuệ để hợp tác với doanh nghiệp, cho phép các tổ chức nghiên cứu, trường đại học sử dụng tài sản hữu hình và tài sản trí tuệ để liên kết, hợp tác khoa học công nghệ. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để tháo gỡ các vướng mắc hiện nay.